SAĞIN KALESİ NASIL KURULDU?

2. BÖLÜM: 12 EYLÜL SONRASI

YASAKLAR KALKARKEN KADROLAR NASIL DEĞİŞTİ?

12 Eylül 1980 askerî darbesi, Türkiye’de yalnızca iktidarı değiştirmedi. Siyasi partileri kapattı, siyasetçileri yasakladı, teşkilatları dağıttı ve sandıkla toplum arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendirdi.

Kahramanmaraş da bu büyük kırılmadan doğrudan etkilendi.

1970’li yıllarda şehir siyasetinin üç güçlü damarı vardı: Adalet Partisi, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi.

Darbe sonrasında bu partilerin tamamı kapatıldı. İsimler ve amblemler ortadan kaldırıldı; ancak bu partileri ayakta tutan toplumsal çevreler, aile bağları, esnaf ilişkileri, mahalle dayanışmaları ve siyasi gelenekler bütünüyle kaybolmadı.

Asıl soru tam da burada ortaya çıkıyor:

12 Eylül, Kahramanmaraş siyasetini gerçekten değiştirdi mi; yoksa eski güç merkezleri yalnızca yeni tabelalar altında mı toplandı?

PARTİLER KAPATILDI, SİYASİ HAFIZA KAPATILAMADI

Darbe yönetimi, mevcut siyasi düzeni ortadan kaldırarak yeni bir başlangıç yapmak istedi.

Eski parti yöneticilerine beş ila on yıl arasında değişen siyasi yasaklar getirildi. Eski milletvekilleri, il başkanları ve teşkilat yöneticilerinin önemli bir bölümü doğrudan siyaset yapamaz hâle geldi.

1983 genel seçimlerine yalnızca askerî yönetimin katılmasına izin verdiği Anavatan Partisi, Halkçı Parti ve Milliyetçi Demokrasi Partisi girebildi.

Doğru Yol Partisi ve Sosyal Demokrasi Partisi gibi oluşumların seçimlere katılmasına izin verilmedi.

Ancak partilerin kapatılması, seçmenin siyasi kimliğini ortadan kaldırmadı.

Kahramanmaraş’taki eski Adalet Partisi tabanı kendisine yeni bir merkez ararken Millî Selamet Partisi çevresi inanç ve teşkilat bağlarını korudu. Milliyetçi hareketin kadroları da resmî siyasetin dışında kalsa bile sosyal çevreler, dernekler, esnaf grupları ve şahsi ilişkiler üzerinden varlığını sürdürdü.

Tabela değişmişti; fakat seçmenin hafızası yerindeydi.

1983’TE ANAP NEDEN YÜKSELDİ?

Turgut Özal’ın kurduğu Anavatan Partisi, eski sağ partilerin seçmenlerini aynı çatı altında toplama iddiasıyla 1983 seçimlerine girdi.

ANAP; muhafazakâr, milliyetçi, liberal ve merkez sağ seçmene aynı anda sesleniyordu. Özal’ın “dört eğilimi birleştirme” yaklaşımı, Kahramanmaraş’ın siyasi yapısına oldukça uygundu.

Çünkü şehirde zaten milliyetçi, muhafazakâr ve kalkınmacı sağ seçmen güçlüydü.

1983 genel seçimlerinde ANAP, Kahramanmaraş’ta 102 bin 698 oy alarak yüzde 48,7’ye ulaştı ve altı milletvekilliğinin üçünü kazandı.

Milliyetçi Demokrasi Partisi yüzde 25,3 ile iki, Halkçı Parti ise yüzde 24,5 ile bir milletvekili çıkardı.

Bu sonuç, Kahramanmaraş’ın darbe sonrasında sola yönelmediğini gösteriyordu. Şehir, yeni dönemin en geniş sağ çatısı olarak gördüğü ANAP’a yönelmişti.

Fakat ANAP’ın yükselişini yalnızca ideolojik tercihle açıklamak eksik kalır.

Seçmen aynı zamanda istikrar, ekonomik kalkınma, yatırım ve devletle daha güçlü ilişki vaat eden bir iktidar arıyordu.

Özal’ın bürokrat kimliği, ekonomik programı ve muhafazakâr toplumla kurduğu dil, Kahramanmaraş’ta karşılık buldu.

ANAP, bir bakıma Adalet Partisinin kalkınmacı söylemini, Millî Selamet Partisinin muhafazakâr hassasiyetlerini ve milliyetçi seçmenin güçlü devlet beklentisini aynı sandıkta buluşturdu.

TURGUT ÖZAL DÖNEMİ KAHRAMANMARAŞ’I NASIL ETKİLEDİ?

Turgut Özal döneminin Kahramanmaraş üzerindeki en kalıcı etkisi yalnızca seçim sonuçlarında görülmedi.

Asıl dönüşüm ekonomide yaşandı.

Türkiye’nin dışa açılması, ihracata dayalı büyüme modeli, yatırım teşvikleri, kredi imkânları ve özel girişimin önünün açılması; Kahramanmaraş’ın ticaret ve sanayi yapısını değiştirmeye başladı.

Şehirde pamuk tarımı, çırçır işletmeleri ve küçük ölçekli üretim üzerinden biriktirilen sermaye, 1980’lerden itibaren tekstil yatırımlarına yöneldi.

Özellikle iplik, dokuma, örme ve konfeksiyon alanındaki yatırımlar, yeni bir sanayici sınıfının doğmasına zemin hazırladı.

Bu dönüşümün siyasi sonuçları da oldu.

Daha önce şehir siyasetinde toprak sahipleri, meslek çevreleri, geleneksel aileler ve parti teşkilatları ağırlıklıydı.

1980’lerle birlikte fabrika kuran, istihdam sağlayan, Ankara ile teşvik ve kredi ilişkisi geliştiren iş insanları da siyaset üzerinde etkili olmaya başladı.

Böylece Kahramanmaraş’ta yeni bir güç merkezi ortaya çıktı:

Sanayi sermayesi.

İŞ DÜNYASI SİYASETİN YENİ ORTAĞI OLDU

1980’li yıllar, Kahramanmaraş’ta siyaset ile iş dünyası arasındaki ilişkinin güçlendiği dönemdi.

Sanayicinin yatırım için arsaya, enerjiye, yola, teşvike ve bürokratik desteğe ihtiyacı vardı. Siyasetçinin ise istihdam oluşturan, toplumsal karşılığı bulunan ve ekonomik kaynak sağlayabilen yeni çevrelere ihtiyacı vardı.

Bu karşılıklı ihtiyaç, şehirde yeni bir siyasi denge oluşturdu.

Artık güçlü siyasetçi yalnızca mahallede ve parti teşkilatında karşılığı bulunan kişi değildi.

Ankara’daki bürokrasiyle ilişki kurabilen, yatırım getirebilen, iş dünyasıyla temas hâlinde olan ve ekonomik kalkınma söylemini taşıyabilen isimler öne çıkıyordu.

Bu durum, eski siyasi ailelerin tamamen tasfiye edildiği anlamına gelmiyordu.

Tam tersine, bazı eski çevreler yeni ekonomik düzenle uyum sağlayarak etkisini sürdürdü. Bazıları ANAP’a geçti, bazıları Doğru Yol Partisi çevresinde toplandı. Millî Görüş kadroları Refah Partisi’nde, milliyetçi kadrolar ise Milliyetçi Çalışma Partisi’nde yeniden örgütlendi.

Siyasi yasaklar kadroları bir süre sahnenin dışına itti; fakat onların toplumsal bağlantılarını yok edemedi.

ESKİ SİYASETÇİLER YENİ PARTİLERDE NASIL KONUMLANDI?

1983 seçimleri, kontrollü bir siyasi düzen içinde gerçekleştirildi. Ancak bu düzen uzun süre korunamadı.

Eski siyasi gelenekler, yeni partiler üzerinden geri dönmeye başladı.

Adalet Partisi çizgisi büyük ölçüde Doğru Yol Partisi etrafında toplandı.

Millî Selamet Partisi geleneği, Refah Partisi ile yeniden teşkilatlandı.

MHP tabanı, Milliyetçi Çalışma Partisi çatısı altında siyasete döndü.

CHP geleneğinin farklı kolları ise Halkçı Parti, SODEP, SHP ve DSP üzerinden yeniden şekillendi.

6 Eylül 1987’de yapılan halkoylamasıyla eski siyasetçilerin yasakları çok küçük bir farkla kaldırıldı.

Böylece Süleyman Demirel, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş ve Bülent Ecevit gibi liderlerin açık siyasete dönmesinin önündeki engel ortadan kalktı.

Bu gelişme, Kahramanmaraş’ta da siyasi ayrışmayı hızlandırdı.

ANAP’ın bünyesinde toplanan sağ seçmen, yeniden kendi geleneksel adreslerine yönelmeye başladı.

Merkez sağ seçmen DYP’ye, Millî Görüş tabanı RP’ye, milliyetçi seçmen ise MÇP’ye doğru hareket etti.

ANAP’ın büyük çatısı çatlamaya başlamıştı.

1987 SEÇİMLERİ: SAĞ OYLAR YENİDEN BÖLÜNDÜ

1987 genel seçimleri, Kahramanmaraş’taki siyasi yapının gerçek rengini daha açık biçimde ortaya koydu.

ANAP yine birinci parti oldu; ancak 1983’teki yüzde 48,7’lik oy oranı yaklaşık yüzde 29,5’e geriledi.

DYP yüzde 22,6’ya, SHP yüzde 20,1’e, Refah Partisi yüzde 13,8’e ulaştı. MÇP de iki seçim çevresinin toplamında yaklaşık yüzde 10 oranında destek buldu.

ANAP seçim sistemi sayesinde dört, DYP iki, SHP ise bir milletvekili çıkardı.

Bu tablo önemli bir gerçeği gösteriyordu:

Kahramanmaraş’ta sağ seçmen kaybolmamıştı. Yalnızca yeniden parçalanmıştı.

ANAP, DYP, RP ve MÇP’nin toplam oyu, şehrin sağ ve muhafazakâr siyasi karakterinin devam ettiğini ortaya koyuyordu.

Darbe partileri kapatmış; ancak şehrin sosyolojik yönelimini değiştirememişti.

1983’te ANAP çatısı altında birleşen seçmen, siyasi yasakların kalkmasıyla birlikte eski damarlarına geri dönüyordu.

BELEDİYEDE YENİ DÖNEM: HACI ALİ ÖZAL

12 Eylül sonrasında yerel yönetimlerde de önemli bir değişim yaşandı.

25 Mart 1984 yerel seçimlerinde ANAP adayı Hacı Ali Özal, Kahramanmaraş Belediye Başkanı seçildi ve 1989 yılına kadar görev yaptı.

Bu dönem, belediyeciliğin yalnızca temizlik, yol ve su hizmetlerinden ibaret görülmediği yeni bir anlayışın başlangıcıydı.

Şehrin büyümesi, yeni yerleşim alanlarının açılması, ulaşım bağlantılarının geliştirilmesi ve merkezî hükûmetten daha fazla kaynak alınması önem kazandı.

1980’lerde Binevler çevresindeki gelişme, gecekondu önleme çalışmaları ve şehrin batıya doğru genişlemesi de bu dönemin önemli başlıkları arasında yer aldı.

Bugünkü Onikişubat bölgesinin kentsel temellerinin güçlenmesi, büyük ölçüde bu yıllardaki yerleşim hareketleriyle bağlantılıydı.

Fakat hızlı büyümenin bir bedeli de oldu.

Sanayi tesisleri ile yerleşim alanlarının tarım arazilerine doğru plansız biçimde yayılması; altyapı, çevre ve arazi kullanımı sorunlarını beraberinde getirdi.

Özal dönemi bir taraftan kalkınma ve sanayileşmeyi hızlandırırken diğer taraftan gelecekte şehrin karşısına çıkacak imar ve altyapı sorunlarının da temelini attı.

1989: ANAP’TAN REFAH PARTİSİ’NE

1989 yerel seçimleri, Kahramanmaraş siyaseti açısından yeni bir dönüm noktası oldu.

ANAP’ın ekonomik ve siyasi etkisi devam etmesine rağmen belediye başkanlığını Refah Partisi adayı Ali Sezal kazandı.

Bu sonuç, Millî Görüş çizgisinin şehirdeki toplumsal tabanını koruduğunu gösteriyordu.

1970’lerde MSP ile temsil edilen muhafazakâr siyasi damar, darbe sonrasında ortadan kalkmamıştı.

Bir süre ANAP’ın geniş çatısı altında kalan seçmen, şartlar oluştuğunda yeniden Refah Partisi’ne yönelmişti.

1989 seçimi aynı zamanda belediye siyasetinin parti tabelasından daha geniş bir anlam taşıdığını ortaya koydu.

Adayın şahsi itibarı, mahalle ilişkileri, esnaf desteği, teşkilat gücü ve muhafazakâr çevrelerle kurduğu bağ belirleyici oldu.

ANAP merkezî iktidarda güçlüydü; fakat Kahramanmaraş Belediyesi Millî Görüş’e geçti.

Bu geçiş, şehrin ilerleyen yıllardaki siyasi yönünü de etkiledi.

12 EYLÜL SİYASETİ GERÇEKTEN DEĞİŞTİRDİ Mİ?

12 Eylül, Kahramanmaraş siyasetinin aktörlerini ve parti isimlerini değiştirdi. Ancak şehrin temel siyasi eğilimlerini bütünüyle dönüştüremedi.

Eski partiler kapatıldı.

Siyasi liderler ve teşkilat yöneticileri yasaklandı.

ANAP, yeni ve güçlü bir merkez sağ parti olarak ortaya çıktı.

Ekonomik kalkınma ve sanayileşme, siyasetin ana söylemlerinden biri hâline geldi.

Belediye yönetiminde yeni isimler ve yeni kadrolar görev aldı.

Sanayiciler ve iş insanları siyasi kararlar üzerinde daha etkili olmaya başladı.

Ankara ile güçlü ilişki kurabilen siyasetçiler öne çıktı.

Ancak muhafazakâr seçmen tabanı varlığını korudu.

Milliyetçi siyasi damar ortadan kalkmadı.

Millî Görüş çevreleri teşkilat bağlarını kaybetmedi.

Geleneksel aile, esnaf ve mahalle ilişkileri siyasette etkili olmaya devam etti.

Eski siyasi kadrolar, yasaklar kalktıkça yeni partilerde yeniden konumlandı.

Bu nedenle 12 Eylül sonrasında Kahramanmaraş’ta yaşananları tam bir kopuş olarak değerlendirmek doğru değildir.

Daha doğru ifade şudur:

12 Eylül, şehrin siyasi hafızasını silemedi; yalnızca o hafızanın taşıyıcılarını ve parti tabelalarını değiştirdi.

ANAP, 1980’lerin ilk yarısında farklı sağ eğilimleri tek çatı altında toplamayı başardı. Ancak siyasi yasakların kalkmasıyla birlikte bu birlik dağıldı.

DYP, Refah Partisi ve MÇP kendi geleneksel tabanlarını yeniden toplamaya başladı.

Ekonomik alanda ise daha kalıcı bir dönüşüm yaşandı.

Sanayileşme, teşvikler ve özel sektör yatırımları yeni bir iş insanı sınıfını büyüttü.

Böylece Kahramanmaraş siyasetinde yalnızca ideolojik aidiyetler değil; yatırım, istihdam, ticaret ve Ankara ile kurulan ekonomik ilişkiler de belirleyici hâle geldi.

SONUÇ: TABELALAR DEĞİŞTİ, DAMARLAR YAŞADI

1980–1989 dönemi, Kahramanmaraş’ta eski siyasetin tamamen ortadan kalktığı değil, yeni şartlara uyum sağladığı bir dönemdi.

Adalet Partisinin seçmeni ANAP ile DYP arasında, Millî Selamet Partisinin tabanı ANAP ile Refah Partisi arasında, milliyetçi seçmen ise ANAP ile MÇP arasında yeniden konumlandı.

Kadro değişimi yaşandı; fakat şehirde siyaseti taşıyan toplumsal damarlar büyük ölçüde varlığını korudu.

Özal döneminin teşvikleriyle güçlenen sanayici sınıfı ise bu yapıya yeni bir unsur ekledi.

Bundan sonra Kahramanmaraş siyasetinde yalnızca aile, mahalle, esnaf ve teşkilat ilişkileri değil; fabrika, istihdam, sermaye ve yatırım gücü de etkili olacaktı.

Kısacası 12 Eylül, Kahramanmaraş siyasetinin yönünü değiştirmekten çok, kullanılan araçları değiştirdi.

Eski güç merkezleri tamamen dağılmadı. Yeni partilere, yeni kadrolara ve yeni ekonomik ilişkilere uyum sağlayarak yollarına devam etti.

1989’da Refah Partisinin belediyeyi kazanması ise şehrin 1990’larda daha belirgin hâle gelecek yeni siyasi döneminin kapısını araladı.

Mustafa Eshabil Şirikçi